و يشهد بعضه على بعض » « 1 » و خود خداست . اين آيات همديگر را تفسير و بيان مىفرمايند ، بفرماييد ، ببينيد خود قرآن و خود خداوند چگونه بيان مىفرمايد : شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ پس در ماه رمضان نازل شده ، إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ ، پس اين ليلة القدر در شهر رمضان بود . « 2 » ما درباره ليلة القدر و ليلة القدر انزالى و تنزيلى و اجمالى و تفصيلى و تأويلات ليلة القدر ، مباحثى را در كتاب انسان و قرآن آورده‌ايم و از آيات و روايات ائمه اطهار ، استظهار كرديم كه عالم هيچ‌گاه خالى از ليلة القدر نبوده و نيست و نخواهد بود . مرحوم مفيد هم فرمايشى در اين باره دارد ، فرمايشى است حق و صدق و مىفرمايند : « اسم مخلوق روى قرآن آورده نمىشود . » البته اين نه به اين معناست كه قرآن حادث نيست ، چون يكى از معانى كلمه مخلوق ، اختلاق و افتراء و مكذوب و دروغ بودن و . . . است ( مانند بعضى الفاظ كه استعمال آنها را براى خداوند اجازه نمىدهند ) ، احتراما سر قرآن آورده نمىشود . كم گوى و گزيده گوى چون در * تا ز اندك تو جهان شود پر مرحوم مفيد حقا خيلى موجزنويس و گزيده‌گو بوده است . كلمه هشتم هزار و يك كلمه در تحرير اين موضوع - أعنى در وجه تسميه علم كلام بدين اسم - است كه مراجعه مىفرماييد . موقعيت منحصر به فرد شيخ غرض ، جناب شيخ طوسى كه خود از جملهء تلامذهء جناب مفيد است ، در كتاب فهرستش آورده است كه شيخ مفيد از اكابر متكلّمان طايفهء اماميه است و در زمان خود ، رئيس آن طايفه بود در علم و فتوا ، و پيشواى علماى اعلام بود در صناعت كلام ، و در علم فقه ، مجتهد و فقيه بىنظير و شبيه بود . فكر عميق و فهم دقيق داشت و بديهه‌ياب و حاضر جواب بود و قريب به دويست كتاب از صغير و كبير ،

--> ( 1 ) - نهج البلاغه ، تحقيق صبحى صالح ، خطبه 133 . ( 2 ) - ر ك : كشف المراد ، بخش تعليقات .